Pretraga:
 

Srpsko – američki odnosi

Srpsko – američki odnosi od uspostavljanja diplomatskih odnosa do ulaska Sjedinjenih Američkih Država u Prvi svetski rat 1917. godine

 

Odnosi Sjedinjenih Američkih Država i Srbije u razdoblju od uspostavljanja do ulaska SAD u rat na strani sila Antante, 6. aprila 1917. godine mogu se podeliti na četiri faze. U prvoj fazi koju možemo nazvati fazom početnih uzajamnih propitivanja i koja traje od završetka američkog građanskog rata do priznavanja nezavisnosti Kraljevine Srbije na Berlinskom kongresu 1878. godine, dve strane švataju da je u obostranom interesu da se odnosi uspostave.

Druga faza koju naslovljavamo kao uspostavljanje zvaničnih diplomatskih odnosa traje od jeseni 1878. godine, kada američki poslanik u Beču, Džon Adam Kason, predlaže državnom sekretaru SAD u to vreme, Vilijamu Maksvelu Evartsu uspostavljanje zvaničnih diplomatskih odnosa sa Srbijom, pa do stupanja na snagu Trgovinske i konzularne konvencije 27. decembra 1882. godine.

Treća faza ovih odnosa pokriva period od zvaničnog uspostavljanja diplomaskih odnosa Srbije i Sjedinjenih Američkih Država pa do izbijanja Prvog svetskog rata. Četvrta i poslednja faza pokriva odnose dva aktera u periodu od izbijanja Prvog svetskog rata krajem jula 1914. godine,do ulaska Sjedinjenih Američkih Država u rat u aprilu 1917. godine.

Srbija i Sjedinjene Američke Države: 1865 – 1878. – faza početnih propitivanja

Posle završetka Građanskog rata 1865. godine, Amerikanci kao industrijska i trgovačka sila u usponu, u potrazi za novim tržištima i znanjima o spoljnom svetu, počinju intenzivnije da se bave i našim regionom. Tako američki konzul u Bukureštu, Luj Čepkej obaveštava Stejt department da se Srbija u proleće 1867. godine oslobodila svoje zavisnosti od Turske i da pošto druge važne zemlje poput Rusije, Francuske, Engleske, Austrije, Pruske i Italije imaju svoje predstavnike u Beogradu, to treba da učine i Sjedinjene Države.

Tadašnji državni sekretar, Vilijam Sevard prihvata predlog i Luj Čepkej kontaktira srpskog diplomatskog predstavnika u Bukureštu, Kostu Magazinovića da srpska vlada predloži odgovarajuću ličnost koja bi obavljala funkciju američkog konzularnog agenta u Beogradu a najbolje bi bilo kada bi taj posao obavljao neko ko ima američko državljanstvo. Ipak, srpska vlada u svom odgovoru predlaže da se Čepkejeva ingerencija proširi i na Srbiju i da on bude konzularni agent Sjedinjenih Američkih Država akreditovan i kod srpskog kneza, Mihaila Obrenovića. Nažalost, nekoliko meseci kasnije, 10. juna 1868. godine dešava se ubistvo kneza Mihaila a istovremeno lične ambicije da bude američki konzul u mnogo atraktivnijoj Budimpešti vode Čepkeja u potpuno drugi smer.

Ova dva događaja na neki način prekidaju i zamrzavaju dalje zvanične kontakte, premda će, što je kuriozitet u diploamtskoj praksi, naš predstavnik u Bukureštu, već pomenuti Kosta Magazinović, jedno vreme između Čepkejevog odlaska iz Bukurešta i dolaska novog američkog konzula, biti neko vreme i američki otpravnik poslova to jest biće mu poverena kozularna imovina i sama arhiva Sjedinjenih Američkih Država u Bukureštu na čuvanje. Tako, što zbog unutarpolitičkih previranja u Srbiji, što zbog promenjenih ličnih ambicija Čepkeja ali i činjenice da Srbija još uvek nije bila u potpunosti nezavisna od Turske, u narednih deset godina, uprkos burnim dešavanjima na Balkanu, nije bilo nikakvih značajnih pomaka u zvaničnim odnosima dva aktera.

Nikola Tesla

Nikola Tesla – Ljudi poput Mihajla Pupina i Nikole Tesle predstavljaju glavnu sponu između dva naroda i dve države, u periodu od zvaničnog uspostavljanja diplomatskih odnosa Srbije i SAD do izbijanja Prvog svetskog rata

Faza uspostavljanje zvaničnih diplomatskih odnosa Srbije i Sjedinjenih Američkih Država: 1878 – 1882.

Ključni događaj koji će ubrzati uspostavljanje zvaničnih odnosa biće Berlinski Kongres iz 1878. godine, čijim odlukama, između ostalog, Rumunija, Crna Gora i Srbija dobijaju nezavisnost. Po rečima akademika Dragoljuba Živojinovića, „nezavisnost je, pored ostalog, omogućavala uspostavljanje punopravnih diplomatskih i konzularnih odnosa i zaključenje trgovinskih konvencija sa drugim zemljama.“ Srbija će tokom narednih nekoliko godina zaključiti takve ugovore sa najznačajnijim državama tog vremena, koji su uprkos ograničenoj trgovini sa njima, imali veliki politički značaj za jednu zemlju koja tek traži svoje mesto na međunarodnoj sceni. U tom smislu, nastavak prekinutog propitivanja sa Sjedinjenim Američkim Državama, započet deceniju ranije, bio je sasvim logičan korak.

Inicijativa je i ovog puta došla sa američke strane tako što je američki poslanik u Beču, Džon Adam Kason, u nekoliko navrata ukazao tadašnjem državnom sekretaru, Edvardu Evartsu, da bi Sjedinjene Države poput drugih velikih sila trebalo da obrate pažnju na novostvorene balkanske države, između ostalog i na Srbiju. U Evartsovom odgovoru jasno se vidi da zvanični Vašington ozbiljno švata savete svog poslanika u Beču i Kason dobija odrešene ruke da krene u pregovore sa Srbijom oko zvaničnog uspostavljanja diplomatskih odnosa. U kontaktima Kasona i sekretara srpskog poslanstva u Beču, Petra Stejića, dolazi i do dogovora da Kason poseti Beograd, što će on i učiniti u oktobru 1879. godine. Tom prilikom on će se sastati sa predsednikom Vlade, Jovanom Ristićem, ministrom finansija Vladimirom Jovanovićem i drugim važnim zvaničnicima. Iako je prilikom tih susreta razmatran nacrt ugovora o odnosima dve strane, ništa konačno nije dogovoreno jer je srpska vlada imala dosta primedbi na sam nacrt. Iako će Amerikanci vrlo brzo odgovoriti na primedbe srpske strane, čitav proces ponovo stagnira sve do jula 1880. godine, kada novi srpski poslanik u Beču, Filip Hristić obaveštava predsednika srpske vlade Jovana Ristića da mu je Kason tražio nacrt trgovinskog ugovora kako bi ga uputio američkoj vladi, što je srpska strana poslala sredinom oktobra.

Ipak stvari se dodatno komplikuju kada negde baš u to vreme Ristićeva vlada podnosi ostavku zbog sukoba sa kraljem Milanom zbog nepristajanja na ustupke u pregovorima sa Austrougarskom. Liberalnu vladu Jovana Ristića menja naprednjačka Vlada Milana Piroćanca a ministar inostranih dela i finansija postaje Čedomilj Mijatović. Takođe, promene se dešavaju i na američkoj strani, kada se u proces pregovora uključuje novi akter, Judžin Skajler, novopostavljeni američki generalni konzul u Bukureštu. Skajler ubrzo postaje glavni pregovarač u ima Vlade Sjedinjenih Država, mada Kason ostaje važna figura, pogotovo u kontaktima sa zvaničnim Vašingtonom. Mijatović zvanično predlaže da Vlada Sjedinjenih Država imenuje svog predstavnika u Beogradu uz izvinjenje što srpska vlada, zbog nedostatka sredstava, to neće moći da uradi u Vašingtonu. Pošto se Kason vraća u SAD gde će postati član Kongresa, pregovore oko konzularne i trgovinske konvencije preuzima Judžin Skajler.

Budući da su u novembru 1880. godine održani predsednički izbori u SAD i da je došlo do promene administracije, pregovori se prekidaju sve do maja naredne godine. Radi okončanja pregovora Skajler, uz ovlašćenja koja je dobio od novog državnog sekretara Džemsa Blejna, dolazi u Beograd u junu 1881. godine i pregovori se uspešno okončavaju. Dokumenti se šalju u Vašington na odobrenje, i posle dobijenog zelenog svetla iz SAD 14. oktobra 1881. godine, Skajler i Mijatović stavljaju svoj potpis na dva dokumenta: 1) Konvenciju koja određuje prava imunitete i privilegije konzularnih agenata 2) Ugovor o trgovini i plovidbi između Srbije i Ujedinjenih Država Američkih. Tokom naredne godine, Narodna skupština Srbije i Senat Sjedinjenih Američkih Država ratifikovaće oba ova dokumenta.

Senat Sjedinjenih Država je ove ugovore usvojio na sednici od 5. jula 1882. godine a predsednik Čester Artur je svoj potpis na ova dva dokumenta stavio devet dana kasnije. Narodna skupština Srbije ratifikovala je ove sporazume na sednici održanoj 15. novembra 1882. godine. Ugovori su stupili na snagu 27. decembra iste godine, što se kod nas i uzima kao zvanični datum uspostavljanja diplomatskih odnosa između dve države. Na zvaničnom sajtu Stejt departmenta se pak, kao zvanični datum uzima 10. novembar 1882. godine, kada je američki generalni konzul, Judžin Skajler, predao akreditive Vladi Srbije.

Mihajlo Pupin

Mihajlo Pupin – Ljudi poput Mihajla Pupina i Nikole Tesle predstavljaju glavnu sponu između dva naroda i dve države, u periodu od zvaničnog uspostavljanja diplomatskih odnosa Srbije i SAD do izbijanja Prvog svetskog rata

Odnosi Srbije i Sjedinjenih Američkih Država od zvaničnog uspostavljanja diplomatskih odnosa do izbijanja Prvog svetskog rata

Godine koje će uslediti, nažalost, neće ispuniti snažna očekivanja za neku veliku saradnju. Po rečima profesora Ranka Petkovića, „u stvari, uspostavljanjem odnosa regulisani su tokovi slabašne međusobne ekonomske razmene, kao i nešto razvijeniji međuljudski kontakti, naročito kad je reč o odlasku naših građana na rad u SAD.“ Ljudi poput Nikole Tesle ili Mihajla Pupina predstavljaju u to vreme glavnu sponu između dva naroda i dve države. Sjedinjene Amerike Države u to vreme su uglavnom okrenute globalnom usponu koje je krunisano pobedom u ratu protiv Španije 1898. godine i de facto ulaskom u rang najvećih svetskih sila. Jedini zvanični dokument koji se potpisuje u to vreme je Konvencija o izdavanu krivaca između Kraljevine Srbije i SAD, od 25. oktobra 1901. godine odnosno 13. maja 1902. godine, što je datum kada je zvanično stupila na snagu.

U vreme burnih zbivanja na našim prostorima u prvoj deceniji 20. veka, američko zvanično prisustvo na ovim prostorima nije bilo veliko što na najbolji način ilustruje činjenica da njihovi zvanični poslanici nisu ni boravili ovde već su kako tvrdi akademik Živojinović, „živeli u Atini, a samo povremeno posećivali ove zemlje… U Beogradu su poslove poslanika obavljali konzul ili vicekonzul, dok na Cetinju nije bilo njih. Često su se posete poslanika svodile na puku formalnost.“ Takođe, treba naglasiti da je zvanični Vašington, svetsan situacije da nema velikih interesa u Srbiji, uglavnom sledio politiku ostalih evropskih vlada prema ovim prostorima, što je bio slučaj i prilikom prevrata 1903. godine i promene dinastije u Srbiji. Ta izvesna uzdržanost prema našoj zemlji biće primetna i u vreme Balkanskih ratova, premda će se u američkoj štampi pojaviti veliki broj natpisa o ovom dešavanjima, a naši ugledni pojedinci poput Mihajla Pupina ili organizacije kao što je bila „Srpska sloga“ istupaće vrlo često u cilju zaštite srpskih interesa i predstavljanja američkoj javnosti stvarnih ciljeva Srbije. U tom smislu Mihajla Pupina će srpska vlada 1912. godine imenovati za počasnog konzula Srbije u Sjedinjenim Državama.

Odnosi Srbije i Sjedinjenih Američkih Država od izbijanja Pvog svetskog rata do ulaska SAD u rat 6. aprila 1917. godine

Događaj koji je stvari promenio iz korena bilo je otpočinjanje Prvog svetskog rata. Iako je Predsednik Vudro Vilson, „oklevao da se uplete u sukob koji nije razumeo“, Sjedinjene Američke Države priskočile su u pomoć jednom geografski dalekom narodu koji je doživljavao užasna stradanja. Ne čekavši da postanemo zvanični saveznici u ratu protiv Centralnih sila, ljudi poput Ričarda Stronga koji je bio na čelu Misije Crvenog krsta u Srbiji 1915. godine, Mejbel Danlop Grujić, koja je osnovala dečju bolnicu u Nišu i Srpski potporni fond, Jelene (Helen) Lozanić Frotingem koja je zajedno sa svojim mužem Džonom Frotingemom kompletno opremila bolnicu u Skoplju u vrednosti od 200 000 tadašnjih dolara, i mnogi drugi čija imena zbog nedostatka prostora ne možemo pomenuti, zlatnim su slovima ispisali istoriju odnosa dva naroda i dve države. Što se tiče političkih odnosa, najviše je uradio Mihajlo Pupin, koji je odmah po izbijanju rata krenuo u prikupljanje pomoći i dobrovoljaca za rat na strani Srbije, budući da neke vrste zvaničnih odnosa nije bilo jer je na primer sprski poslanik stigao u Vašington tek krajem 1916. godine.

Iako je u SAD delovalo Jugoslovensko narodno veće koje je trebalo da obaveštava američku administraciju o svojim ciljevima, sasvim je jasno da se Vilsonova politika u velikoj meri razlikovala u odnosu na ono što je Vlada Srbije planirala. Naime, Vilsonovi početni planovi za zaključenje separatnog mira sa Austrugarskom naišli su na izričito odbijanje naše strane i samog Pašića. Ipak, sve ovo u velikoj meri biva dodatno zakomplikovano ali i promenjeno zvaničnim ulaskom Sjedinjenih Američkih Država u Prvi svetski rat, 6. aprila 1917. godine.


Koautorski tekst Dragana P. Simića i Dragana Živojinovića

O autorima:

Dragan R. Simić

Dragan R. Simić

Dragan R. Simić je redovni profesor i dekan na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Beogradu. Utemeljivač je sistematskog i obuhvatnog izučavanja amerikanistike u Srbiji. Osnivač je i direktor Centra za studije Sjedinjenih Američkih Država na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Beogradu (2004). Centar za studije SAD je jedini centar te vrste u okviru jednog državnog univerziteta u regionu Jugoistočne Evrope. Pokretač je najpre specijalističkih, a potom i master akademskih studija SAD na Univerzitetu u Beogradu Fakultetu političkih nauka. Rukovodilac je ovih studija od 2004. godine.
Predavač je na brojnim akademskim ustanovama u Srbiji, regionu i inostranstvu. Predsednik je Matičnog naučnog odbora za pravo, ekonomiju i političke nauke Ministarstva prosvete nauke i tehnološkog razvoja Republike Srbije. Takođe je predsednik i Etičkog odbora Univerziteta u Beogradu. Oženjen je novinarkom Jelenom Simić sa kojom ima ćerku Unu.


Dragan Živojinović

Dragan Živojinović

Dragan Živojinović je od 2000. godine, najpre kao demonstrator, zatim kao asistent pripravnik, a kasnije i kao asistent zaposlen na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Beogradu. Magistar nauka postao je 2008. godine odbranivši magistarsku tezu pod nazivom „Realizam nivoa analize u teorijama međunarodnih odnosa“. Objavio je više od četrdeset članaka u međunarodnim i nacionalnim časopisima, tematskim zbornicima i zbornicima sa međunarodnih konferencija, priredio više zbornika i učestvovao u prevođenju nekoliko kapitalnih monografija iz oblasti međunarodnih odnosa.
Generalni je sekretar Centra za studije SAD i sekretar Master studija SAD na Fakultetu političkih nauka. Usavršavao se u Sjedinjenim Američkim Državama i član je Udruženja Fulbrajtovih stipendista u Srbiji.

Podelite na društvenim mrežama